Wikia


Empowerment: oorsprong

De oorsprong van het concept empowerment is niet helemaal duidelijk. Volgens sommigen is het begrip geïntroduceerd door Freire in de jaren ’70 als onderdeel van de Zuid-Amerikaanse bevrijdingsfilosofie (Vloeberghs, 2003). Anderen zoeken de oorsprong van empowerment in de Verenigde Staten. Maar over de precieze bron in de Verenigde Staten wordt ook al getwist. Empowerment zou voortkomen uit de burgerrechtenbeweging van de jaren ’50-’60 (Rappaport, 1981) of uit de vrouwenbeweging van de jaren ’60 (Jacobs, 2001 in Verzaal, 2002).

Anderen zoeken de oorsprong in de ontwikkeling van het maatschappelijk werk in de Verenigde Staten aan het einde van de 19de eeuw (Kaplan en Girard, 1994 in Verzaal, 2002). In die tijd ontstonden de ‘settlement houses’ waar kwetsbare bevolkingsgroepen werden geholpen met het zoeken naar oplossingen voor sociale en individuele problemen. Mensen werden geholpen bij het versterken van hun draagkracht en werden gestimuleerd zelf actie te ondernemen om hun situatie te verbeteren.

De opkomst van het begrip empowerment wordt in ieder geval gezien als onderdeel van een paradigmaverschuiving, waarbij de ‘instrumenteel/technische’ benadering plaats maakt voor een meer ecologische benadering (Vandemeulebroecke & Nys, 2001). Het instrumentele/technische paradigma werd gekenmerkt door topdown methodes, waarbij werd uitgegaan van universaliteit in de behoeften van mensen. In het ecologisch paradigma wordt meer aandacht besteed aan de context waarin mensen zich bevinden en hoe die invloed heeft op de waargenomen realiteit en behoeften. De introductie van het begrip empowerment zorgde voor een verschuiving van denken in termen van deficiënties naar termen van kracht. In de loop der jaren heeft het concept empowerment zich ook verspreid over diverse werkgebieden en velden. Zo werd het begrip in de jaren ’70 gebruikt bij wijkgerichte interventies, waarbij zelfredzaamheid en autonomie werden gestimuleerd. In de jaren ’80 werd het geïntroduceerd in de ontwikkelingssamenwerking, waar het vooral gebruikt werd als onderdeel van een nieuwe stroming die stelling nam tegen de afhankelijkheidsrelaties tussen donoren en ontwikkelingslanden (Verzaal, 2002). Later werd het begrip ook toegepast bij armoedebestrijding. Daarnaast deed in de jaren ’80 empowerment zijn intrede op het gebied van cultuur, gezondheidszorg en management (Verzaal, 2002).

In de jaren ’90 deed het begrip empowerment ook zijn intrede in Nederland. Met name in het maatschappelijke werk en de geestelijke gezondheidszorg. Empowerment wordt onder andere gezien als middel om de positie van specifieke doelgroepen, zoals migranten, vrouwen, vluchtelingen, ouderen, gehandicapten, chronisch zieken, en ex-psychiatrische patiënten te verbeteren (Royers, Ree, de., & Verbeek, 1998). Ook op andere gebieden zoals management en ontwikkelingssamenwerking is empowerment een rol van betekenis gaan spelen (Verzaal, 2002). De diverse vakgebieden geven verschillende invullingen aan het begrip empowerment. Een oorzaak hiervan zou kunnen zijn dat er verschillende niveaus van empowerment bestaan en uiteenlopende zienswijzen zijn over wat van belang is bij empowerment. In de volgende paragraaf zullen de verschillende niveaus, benaderingen en vakgebieden besproken worden (Delahaij 2004).

De geschiedenis van het empowermentconcept valt volgens Herriger (1997) samen met de geschiedenis van de sociale bewegingen in de Verenigde Staten (zie o.a. de civil rights bewegingen, feminisme, zelfhulpbewegingen en community-acties). De eerste belangrijke wortels situeren zich in de jaren '60 en '70 in de Verenigde Staten en in de late jaren '80 en begin '90 is het concept overgewaaid naar Groot-Brittannie om tenslotte ook in de Nederlandstalige gebieden te belanden.

In verschillende publicaties wordt Paulo Freire'4 de peetvader van 'empowerment' genoemd (o.a. Wallerstein & Bernstein, 1988). Dit betekent dat de basisinspiratie pedagogisch zou zijn. De Freire-methodiek vertrekt van het probleemstellend vermogen van de bevrijdende opvoeding. Deze opvoeding moet de subjecten in staat stellen om zelf in te grijpen in de werkelijkheid en moet hen ertoe brengen zelf vat te krijgen op hun leefwereld en leefomstandigheden eerder dan ze te ondergaan (Theus, 1997). Waar aanvankelijk de term 'conscientiar;iio' ('kritisch bewustzijn') centraal staat in zijn werk, o.a. in De pedagogie van de onderdrukten (Freire, 1975), wordt dit stilaan verruimd tot bet concept empowerment. Freire (1975) benadrukt bet samengaan van reflectie en actie. Dit kan enkel in een dialogale relatie. De persoonlijke vrijheid en individuele ontwikkeling mogen hierbij niet ten koste van anderen gaan, maar komen tot stand in solidariteit (Theus, 1997: 86).

De bekende gemeenschapspsycholoog, Julian Rappaport, introduceert de term empowerment in de begin jaren '80 binnen de 'community psychology' in Amerika. Samen met Edward Seidman is Julian Rappaport de editor van het eerste handboek van gemeenschapspsychologie dat pas in 2000 is verschenen. Doorheen dit hele handboek vormt empowerment een centraal interessefenomeen dat wordt gelinkt aan andere belangrijke concepten binnen de gemeenschapspsychologie als bv. sociale steun, participatie, macht en geestelijke gezondheid. Het wordt evenwel niet steeds expliciet als ‘empowerment' omschreven (Van Regenmortel 2002, 69-71).

Empowerment is méér dan een vernieuwende methodiek. Het gaat om een fundamentele verandering in het kijken naar sociale problemen en naar hun oplossingen met hun implicaties voor interventie, onderzoek en beleid. Empowerment is een paradigma: een denk- en handelingskader met een achterliggende waardeoriëntatie die steeds als algemeen sturend kader moet worden genomen. Deze waardeoriëntatie is gebaseerd op een bepaald mens- en maatschappijbeeld en geeft uitdrukking aan wenselijke, nastrevenswaardige doelen van sociale verandering. Aan de basis van empowerment ligt een relationeel mens- en maatschappijbeeld dat het individuele welzijn verbindt met de bredere sociale en politieke omgeving(en). De drie ‘systeemniveaus’ die gewoonlijk worden onderscheiden, zijn:

  1. het macroniveau van maatschappelijke structuren (brede maatschappelijke omstandigheden en processen zoals bijvoorbeeld culturele diversiteit, individualisering en de ontwikkeling naar een kennis- en informatie-economie);
  2. het mesoniveau van omgevingsfactoren (socialisatiekaders of sociale systemen zoals bijvoorbeeld het gezin, de buurt, de hulpverlening en de werkomgeving);
  3. het microniveau van individuele kenmerken (zoals bijvoorbeeld attitudes, overtuigingen, perspectieven en vaardigheden).

De ontwikkeling van het individuele welzijn wordt dan beschouwd als een dynamisch proces: factoren op elk van de onderscheiden niveaus doen in wisselwerking hun invloed gelden. De interacties tussen individu en omgeving(en) zijn dan ook essentieel. De dialectische kern van dit relationeel mens- en maatschappijbeeld wordt als volgt gevat: “(…) mensen zijn ingebed in relaties met anderen en in een omgeving die zowel keuze- en handelingsmogelijkheden biedt, als deze ook inperkt.”

Centrale veronderstelling van de empowermentbenadering is dan dat sociale problemen ontstaan door een ongelijke verdeling van deze mogelijkheden, van de toegang tot bronnen. Tegen de achtergrond van het relationele mens- en maatschappijbeeld zijn de nastrevenswaardige doelen die in het kader van empowerment het meest expliciet worden genoemd rechtvaardigheid, gelijkheid, zelfbeschikking, pluralisme en democratische participatie. De aandacht gaat hierbij in de eerste plaats naar personen en groepen die maatschappelijk kwetsbaar zijn (Steenssens & Van Regenmortel 2007).

Bronnen: Delahaij, R. (2004). Dossier Empowerment. Empowermentmethoden bij allochtone jongeren. Geraadpleegd op http://www.forum.nl/pdf/empowerment.pdf Steenssens K. & Van Regenmortel T. (2007). Empowerment Barometer. Procesevaluatie van empowerment in buurtgebonden activeringsprojecten. Leuven Van Regenmortel T. (2002). Empowerment en Maatzorg. Een krachtgerichte psychologische kijk op armoede. Leuven: Acco.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.